PENDEKATAN STILISTIKA TUMRAP CERKAK “UMROH BARENG ARTIS” MAJALAH JAYA BAYA TAUN 2014
DENING :
DEVI NUR RATNA EKO PUTRO
13020114045 – 2013 B
PENDIDIKAN BAHASA DAERAH
FAKULTAS BAHASA DAN SENI
UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA
2015
Kata Pengantar
Puji syukur saking Allah SWT. Saking ridhanipun makalah ngengingi Pendekatan Stilistika tumrap Cerkak umroh bareng artis majalah jaya baya taun 2014 menika saged dipun mantunaken. Makalah menika dipun susun guna memenuhi tugas mata kuliyah stilistika.
Sarehning taksih kathah ingkang mbetahaken, makalah punika dipunsusun. Wondene kalepatan ingkang wonten, utamanipun kalepatan ingkang magepokan kaliyan panyeratan, ugi sampun kula leresaken sasampunipun kathinthingi sawetawis. Sinaosa mekaten, bok bilih taksih wonten panyaruwe lan pamrayogi murih makalah punika langkung sampurna.
Atur panuwun dhateng para kadang ingkang tansah panyengkuyung murih makalah punika sae lan langkung angrembaka sarta saged kababar malih.
Panyusun,
BAB
I
PURWAKA
A. Lelandhesan
Masalah
Saben sabubarang iku diciptakake guna sawijine bab
tartamtu lan kanggo tujuwan tartamtu sing nduweni paedah. Reriptan sastra ora
diciptakake mung kanggo hiburan wae, nanging ngandut maksud lan tujuwan
tartamtu. Mula saka kuwi, sastra asring dianggep endah tur nduweni paedah.
Salah sawijine reriptan sastra yaiku cerkak. Paedah saka cerkak salah sijine
yaiku nduweni nilai kognitif (kaweruh). Dadi, jrone cerkak dicritakake mimesis
saka kauripane manungsa sing ana ing kanyatan. Kauripan sing bisa ngandharake
kahanan batine tokoh saengga bisa pikantuk nilei saka crita sing ada minangka
pasinaon saka kauripan nyata para pamaos. Ing jaman saiki akeh banget cerkak
sing nduweni nilei estetika lan nduweni paedah kognitif.
Cerkak saliane bisa dibukukake jrone kumpulan
cerkak, uga bisa dimot utawa diterbitake ing sekabehe media massa (Hura, 2014).
Mula saka kuwi, cerkak biasane ana jrone kumpulan cerkak, media massa, lan blog
ing media online. Salah siji media massa sing konsisten ngemot cerkak saben
minggu yaiku Majalah Jaya Baya. Majalah Jaya Baya mujudake media massa cetak
nomer loro paling tuwa lan paling suwe sawise Majalah Panjebar Semangat ing
Surabaya sing nganggo basa Jawa, lan konsisten ora ana owah – owahan ciri khas
Jawane wiwit sepisanan terbit. Mula saka kuwi, penulis milih sawijine cerkak
sing diterbitake ing Majalah Jaya Baya sing nduweni judhul “Umroh Bareng Artis”
dening Hamid Nuri, Minggu 1 Januari 2014.
Pangripta nduweni lelandhesan ilmu kasusastran.
Kawastanan saka akehe cerkak – cerkak sing asring dimot ing Majalah Jaya Baya.
Cerkak sing nduweni judhul “Umroh Bareng Artis” iki nyritakake cabare umroh
bareng artis sing kondhang sawise dianakake hajatan gedhen – gedhen ing omahe
paraga Bu Laila sing sugih banget. Rencanane kanggo ‘nampang’ bareng artis
kaloka ana ing facebook uga cabar. Pepenginane kanggo narsis cabar sisan.
Padahal Bu Laila wis ngumumake kanthi gedhen – gedhenan, nganthi anane juru
warta amerga sing diundhang ngisi hajatan kuwi uga pawongan kang asring metu
ing tipi.
Fenomena kaya
sing kaandhar ing ndhuwur iku mesthi wae ana ig kauripan nyata. Fakta yen
kepingine pamer iku bisa agawe kuciwa dhewe sawise, kekarepan kang niyate ala
bakal nuwuhake bab kang ala.
Jrone nyritakake, pangripta migunakake basa sing
nduweni nilei sastra sarta lelewa basa guna nggambarake kahanan lan pangrasan.
Lelewa basa gegayutan karo stilistika, amrega stilistika ngrembug lelewa basa.
Mula saka kuwi, cerkak iki bisa dianalisis kanthi pendekatan stilistika.
Adedhasar media sing ngemot cerkak iki lan unsur kognitif crita, mula panulis
milih cerkak “Umroh Bareng Artis” anggitane Hamid Nuri guna dianalisis kanthi
pendekatan stilistika.
B. Fokus
Masalah
Miturut lelandhesane, mula masalah jrone makalah
bakal difokusake jrone telung bab, yaiku,
1. Unsur
gramatikal (struktur kalimat)
2. Unsur
percakapan (gaya bercerita)
3. Unsur
leksikal (diksi)
C. Rumusan
Masalah
Miturut fokus masalah ing ndhuwur, mula rumusan
masalah jrone makalah iki, yaiku,
1.
kepriye unsur gramatikal (struktur kalimat) jrone cerkak Umroh Bareng Artis
anggitane Hamid Nuri?
2.
kepriye unsur cecaturan (gaya bercerita) jrone cerkak Umroh Bareng Artis
anggitane Hamid Nuri?
3.
kepriye unsur leksikal (diksi) jrone cerkak Umroh Bareng Artis anggitane Hamid
Nuri?
D. Tujuwan
Panulisan
Adedhasar rumusan masalah sing wis diandharake, mula
tujuwa panulisan makalah iki yaiku,
1.
Ngandharake unsur gramatikal (struktur kalimat) jrone cerkak Umroh Bareng Artis
anggitane Hamid Nuri?
2.
Ngandharake unsur cecaturan (gaya bercerita) jrone cerkak Umroh Bareng Artis
anggitane Hamid Nuri?
3.
Ngandharake unsur leksikal (diksi) jrone cerkak Umroh Bareng Artis anggitane
Hamid Nuri?
BAB
II
ANDHARAN
A.
Tintingan Kapustakan
Tintingan kapustakan jrone makalah iki, yaiku : (1)
cerkak, (2) stilistika, (3) unsur – unsur stilistika jrone cerkak.
1. Cerkak
Pangertene cerkak miturut Kurniawan (2012:59) yaiku
sesambungane prastawa sing gegayutan dadi siji lan ngandut konflik antar paraga
utawa ana ing pribadi paraga iku dhewe jrone latar lan alur. Cerkak mujudake
sawijine crita. Crita nduweni dhapuk sentral saka wiwitan nganthi pungkasane
reriptan iku. Crita gegayutan kanthi unsur pembangun jrone reriptan sastra
kuwi. Keslarasan crita bakal disengkuyung dening larase unsur pembngune. Mula
saka kuwi, crita mujudake bab sing fundamental jrone sawijine reriptan fiksi.
Tanpa unsur crita, eksistensi sawijine crita ora bakal kegayuh, amerga crita
iku mujuadke punjere reriptan fiksi minangka crita gawenan.
Miturut Nuroh (2012:24) cerkak mujudake ungkapan
pangrasan panganggit bab anggepane tumrap kauripan, lan kanthi daya imaginasine
ditulis kanthi basa sing endah, imajinasi sing ana jrone crita lan tema sing
kuwat saengga bisa ndadekake pamaos menehi kawigaten (kesan tartamtu).
2. Stilistika
Ratna (2009:3) ngandharake yen stilistika (stylistic)
yaiku elmu bab lelewa. Selaras karo iku, stilistika jrone Ensiklopedi Sastra Indonesia
(2009:901) yaiku elmu sing neliti basa sing digunakake jrone reriptan sastra.
Mula saka kuwi, stilistika mujudake disiplin elmu sing ngandharake lelewa basa
jrone reriptan sastra.
Miturut Satoto (2012:36) stilistika minangka bidang
linguistik terapan, jrone pangerten 'extended' yaiku
cara kanggo ngandharake teori lan metologi rerembugan formal sawijine teks
sastra. Rerembugan puisi bisa dilakokake kanthi pendekatan stilistika. Mula
saka kuwi stilistika yaiku elmu pemanfaatan basa jrone reriptan sastra.
Digunakake lelewa basa kanthi cara khusus jrone reriptan sastra bisa ana nalika
panganggit nuduhake idene. Lelewa basa iki minangka efek seni lan
dipengaruhi dening hati nurani. Liwat lelewa basa iku pangripta nuduhake idene.
Lelewa digayutake karo digunakake basa jrone reriptan sastra iki yaiku hakekat
stilistika (Nuroh, 2012:24).
3. Unsur-unsur
Stilistika jrone Cerkak
Stilistika crita cekak yaiku telaahan cara
digunakake basa dening pangripta guna nuwuhake efek jrone cerkak. Mula saka
kuwi, fokus stilistika cerkak ing antarane, cara digunakake basa ing cerkak,
titikane basa cerkak, komponen stilistika cerkak, lan gegayutan basa karo
cerkak. Komponen stilistika cerkak angliputi: unsur leksikal, unsur gramatikal,
unsur retorika, unsur kohesi, lan unsur cecaturan. Analisis bisa diarahake marang
piliyan tembung (diksi) unsur leksikal, struktur ukara lan sintaksise (unsur
gramatikal), sarta padete lan tipe-tipe basa critane.
Unsur-unsur stilistika cerkak sing bakal dirembug jrone
analisis stilistika cerkak jrone makalah iki, yaiku :
a. Unsur
Leksikal
Unsur leksikal mujudake pamiliyan tebung utawa
diksi. digunakake tembung tartamtu sing sengaja dipilih jrone crita cekak
dening pangripta. Wujud tembung gegayutan kanthi jenis tembung sing digunakake.
Makna sing dipilih yaiku tembung sing konotatif sing bisa ngungkapake gagasan,
sing mbangkitake asosiasi. Akibate digunakake piliyan tembung iki, bisa dadi
penyimpangan, nanging bisa njelasake makna.
b. Unsur
Gramatikal
Unsur gramatikal ngrembug struktur ukara. Adedhasar
struktur ukara ini bisa diduduhake pesen utawa makna sing asring disebut
struktur bain. Struktur ukara bisa awujud wewalikan, pangringkesan,
pangulangan, sarta pengilangan unsur tartamtu. bab iku dilakokake guna negesake
unsur estetis utawa pesen sing dimot.
c. Unsur
Cecaturan/Gaya Crita
Unsur cecaturan ngrembug gayacrita sing dilakokake
dening panganggit jrone cerkak. Saka ngendi sudut pandang pangripta crita. Gaya
crita sing digunakake nduweni kaunggulan dhewe - dhewe. Tegese, pangripta
sengaja migunakake gaya crita tartemtu kanggo nguwatake critane sing
disampekake.
B. Metode
Pendekatan
Metode pendekatan jrone analisis stilistika cerkak,
yaiku:
1. Maca
cerkak kanthi cermat.
2. Negeri
unsur gramatikal kanthi cara nggoleki struktur ukara sing pendek, ukara yang
strukture ora jelas, lan ukara sing kaya ukara.
3. Nengeri
unsur cecaturan kanthi cara nelaah gaya crita sing digunakake dening pangripta.
4. Nengeri
unsur leksikal kanthi nggoleki ukara-ukara sing nggunakake lelewa basa utawa
majas jrone crita.
5. Mengklasifikasi
data sing wis dikumpulake.
C. Analisis
Stilistika Cerkak
Crita cekak sing bakal dianalisis nduweni judhul Umroh
Bareng Artis sing ditulis dening Hamid Nuri. reriptan iki diterbitake ing Majalah
Jaya Baya Minggi 1 Januari 2014. Hamid Nuri iku sawijine pengarang sing kondang
ing kasusastran Jawa, kawastanan saka akehe reriptane ing majalah – majalah
Jawa. Analisis stilistika cerkak Umroh Bareng Artis yaiku,
1.
Unsur Gramatikal (Struktur Kalimat)
Cerkak "Umroh
Bareng Artis" anggitane Hamid Nuri akeh minggunakake ukara dawa. Ukara
– ukara kasebut kayata,
‘menawa maune
omongane para ibu – ibu ing pengajian kang anggotane akeh – akehe para ibu
elite kalangan menengah munggah iku biasane bab rancangan busana muslim
kreasine para prancang top, utwa kang ana gegayutane karo prodhuk – prodhuk tas
lan sepatu anyar saka Paris’,
‘katone biro –
biro perjalanan haji lan umroh iku saya dina uga wis tansaya kreatif wae
anggone padha gawe paket umroh, supaya bisa sansaya luwih narik kawigaten,’
‘malah ana
guyonan, dadi wong sing mblegedhu temenan iku menawa wis bisa sarapan pagi ana
ing sawijining restoran ing Singapura.’
Ana ukara sing struktur ukarane manut kaedah sing
pener, lan ana kalimat sing bisa ndadekake ganda maknane, kaya kutipan,
‘Topik
omongane para ibu – ibu pengajian majelis taklim iku saiki wis owah’
‘Ibarate
menawa liburan akhir taun bisa ana Paris kang romantis, utawa New York, Amerika
kang kebak gebyar. Utawa Tokyo, Jepang kang klasik.’
2. Unsur
cecaturan (Gaya Crita)
Cerkak "Umroh
Bareng Artis" anggitane hamid Nuri migunakake pencerita dia-an.
Keuntungan gaya crita iku supaya kerasa sawijine gegambaran utuh (deskriptif
jangkep) antarane pangripta, crita, lan pamaos. Pangripta gaya dia-an bisa
menehi crita sing luwih bebas sipate lan bisa ngamati paraga – paraga lan
kegiyatan sarta lumakune saka pirang – pirang panggonan (sudut). Ora mung
ngandharake apa sing disawang, dirungu, lan digatekake wae, nanging pangrasan
paraga bisa dirasakake dening pawongan sakiwa – tengene kanthi jelas.
Sapira jerone pangrasan kuciwa paraga Bu Laila lan
sapira senenge bisa digambarake kanthi jelas. Pangripta jrone cerkak iki
migunakake "dia" minangka pengamat. Punjere paraga jrone cerkak Umroh
Bareng Artis iki yaiku Ibu Laila. Dene Pak Haji mung paraga pelengkap wae.
Cerkak iki nyritakake kepenginane paraga Bu Lila umroh bareng Artis. Pangripta
nyritakake obsesine Bu Laila wong kang sugih, kanthi agawe pawarta sing gedhen
– gedhen, yaiku nganakake hajatan kanthi pangisi adicarane yaiku wong – wong
kang asring ana ing televisi. Nanging sawise adicara hajatan gedhe digelar,
dumadakan Bu Laila mlebu rumah sakit amerga batal ngadani umroh amerga artise
batal melu. Masalahe jare ana kesalahan teknis. Adicara hiburan ing hajatane
isih ana, nanging Bu Laila sing nandang penyakit Jantung mlebu Rumah Sakit. Bu
Laila banget kuciwane kanthi sesenggrukan ing RS. Dheweke gela nemen amerga
impene bisa umroh bareng artis dadi wurung. Pepenginane bisa ‘nampang’ bareng
artis kaloka ana ing sosial media cabar, dheweke ora bisa pamer marang ibu –
ibu majelis taklim liyane kaya paraga Ibu Sawitri sing wis umroh bareng artis.
Ora
mung kanthi pamiliyan struktur ukara sing apik kanthi gaya cecaturane, nanging
uga digunakake tanda wacan, yaiku tanda petik ganda (") lan petik tunggal
(') sajrone nuduhake tuturan tokoh lan andharane pangripta. Kanthi anane
cecaturan watara Lik Tukiyo lan Pak Dhe sastra minangka palengkape paraga sing
ngandharake lumakune paraga Bu Laila, crita kerasa cedhak karo pamaos. Ing kene
paraga Bu Laila ora digawe cecaturan karo paraga liyane dheweke mung nguda rasa
wae, kaya ing pethikan,
“itung
– itung kanggo hadhiyah kanggo putriku Ruri kang nembe wae ketampa ing
Perguruan tinggi favorit,” mangkono pikirane Bu Laila.
Kaya – kaya pangripta ndadekake pamaos mangerteni
kanthi ora langsung lan meruhi dhewe kahanan apa sing ana kanthi detail.
3. Unsur
Leksikal (Diksi)
"Umroh Bareng Artis" anggitane Hamid Nuri
mujudake cerkak sing nyritakake kauripan wong elite kalangan menengah munggah
sing dibungkus ana kumpulan pengajian majelis taklim. Swasana pamer ndonya lan
deduwenan kaya apa sing diandharake pangripta kanthi cecaturane ing Majelis
Taklim kerasa banget. Pangripta sengaja ngandharake latar crita yaiku ing
Pengajian majelis taklim. Cerpen iki migunakake lelewa basa kiasan guna
nguwatake sarta ngendahake basa critane. Lelewa basa kasebut, yaiku :
a.
Metafora kaya
ing kutipan iki : ‘ora mung suguhane kang
mbanyu mili’ sing maknane suguhane ora ana enteke.
b.
Hiperbola seperti
kutipan berikut ini: ‘sarapan pagi ana
ing sawijining restoran ing Singapura. Terus dhahar awane ana ing Tokyo lan
dahare dalu ana ing Washington, Amerika Serikat.’ Sing maknane bisa dolan
nandi wae amerga ana bandhane.
‘dhuwit iku mung kari ngrauk wae.’ sing
maknane kaya – kaya ora usah kerja yen pingin dhuwit.
c.
Simile seperti
kutipan berikut ini: ‘ibarate menawa
liburan akhir taun bisa ana Paris kang romantis, utawa New york, Amerika kang
kebak gebyar.’ Sing maknane bisa seneng – seneng nandi wae.
d.
Satire seperti
kutipan berikut ini: ‘mubaliq kang ngisi
pengajian uga dai kondhang. Hiburane kelompok nasyid lan grup khasidah kang
populer. Pokoke kabeh ora ana sing nguciwani.’
D.
Interpretasi
Sawise ngrembug kanthi cara stilistika tumrap cerkak
Umroh bareng Artis anggitane hamid Nuri, bisa pikantuk interpretasi kaya ing
ngisor iki,
1. Unsur
Gramatikal (Struktur Ukara)
Cerkak hamid Nuri sing nduweni judhul Umroh Bareng Artis ngemot ukara – ukara
sing dawa. Saengga ngandut tembung – tembung panggandheng sing bisa ndadekake
ukarane dawa. Ing wiwitane ukara uga asring digunakake tembung panggandheng,
iki mujudake ukara – ukarane tetep endah senajan wis nyimpang saka kaidah
panulisan sing bener, kaya ingngisor iki,
‘nanging saiki topik iki sing dadi
beda.’
‘utawa Tokyo, Jepang kang klasik.’ Lan
sapanunggalane.
Nanging
amerga tujuwan panulisane ukara yaiku guna nyiptakake nilei estetika jrone
cerkak mangka bab kasebut oleh – oleh wae.
2. Unsur
Cecaturan (Gaya Crita)
Cerkak Hamid Nuri sing judhule umroh Bareng Artis iki migunakake gaya crita tipe ‘dia-an’. Jrone
unsur intrinsik cerkak, tipe dia-an sinebut sudut pandang orang ketiga. Sing
digawe ing kene yaiku sudut pandang orang ketiga sebagai pengamat. Pangripta
minangka pengamat saka sekabehe kedadeyan sing disuguhake crita. Punjere paraga
jrone crita yaiku paraga Bu Laila, amerga sing dicritakake babagan niyat kang
ala, mangka cerkak iku kaya – kaya cedhak karo kauripan saben dina. Crita kuwi
bisa nggawa pamaos marang kauripan sing asipat pamer, iri, pingin dianggep
luwih lan sapanunggalane. Pungkasane crita iki yaiku sawise wara – wara kanthi
hajatan sing gedhen – gedhen banjur ora sida kegayuh niyatane iku (ora sida
umroh bareng artis).
3. Unsur
Leksikal (Diksi)
Pamiliyan tembung sing trep bakal ndadekake reriptan
dadi endah. Jrone cerkake Hamid Nuri migunakake lelewa basa sing becik guna
nuwuhake kesan estetis jrone reriptane. Paribasan sing digunakake ora adoh saka
kauripane wong elite kalangan menengah munggah. Kejaba kuwi wujud sindiran
marang pawongan sing kaya ana crita, penggaweyane pamer lan sapanunggalane uga
diduduhake. Senajan ta pangripta mung ngandharake kanthi implisit.
BAB
III
PANUTUP
A.
Simpulan
Unsur-unsur stilistika cerkak ana saperangan aspek,
yaitu unsur leksikal, unsur gramatikal, unsur retorika, unsur kohesi, lan unsur
cecaturan. kanggo ngrembug cerkak umroh
bareng artis anggitane Hamid Nuri digunakake telung unsur stilistika, yaiku
unsur
gramatikal
(struktur ukara), unsur cecaturan (gaya crita), lan unsur leksikal (diksi).
Kasile analisis stilistika cerkak yaiku, sepisan,
saka segi unsur gramatikal diweruhi ukara – ukara sing dawa lan akeh ngandut
tembung panggandheng. kaping pindho, yaiku
saka segi unsur cecaturan cerkak migunakake gaya cita ‘dia-an’, yaiku minangka
pengamat. Lan kaping telu, saka segi
unsur leksikal diweruhi saperangan lelewa basa, yaiku metafora, simile,
hiperbola, satire, dan anastrof
KAPUSTAKAN
Hasanuddin
WS .2009. Ensiklopedi Sastra Indonesia. Bandung: Angkasa
http://gmasukakal.blogspot.com/2011/03/stilistika-cerpen.html
Diunduh 28 Desember 2015
Nuroh,
Ermawati Zulikhatin. 2011. ”Analisis Stilistika dalam Cerpen”. Pedagogia,
Desember Vol. 1 No. 1 hlm 24.
Ratna,
Nyoman Kutha. 2009. Stilistika: Kajian Puitika, Sastra, dan Budaya.
Yogyakarta: Pustaka Pelajar.
Satoto,
Soediro. 2012. Stilistika. Surakarta: STSI Press.
Tidak ada komentar:
Posting Komentar