Senin, 25 April 2016

pendekatan stilistika tumrap cerkak “UMROH BARENG ARTIS” majalah Jaya Baya taun 2014

PENDEKATAN STILISTIKA TUMRAP CERKAK “UMROH BARENG ARTIS” MAJALAH JAYA BAYA TAUN 2014




DENING :
DEVI NUR RATNA EKO PUTRO
13020114045 – 2013 B






PENDIDIKAN BAHASA DAERAH
FAKULTAS BAHASA DAN SENI
UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA
2015

Kata Pengantar
Puji syukur saking Allah SWT. Saking ridhanipun makalah ngengingi Pendekatan Stilistika tumrap Cerkak umroh bareng artis majalah jaya baya taun 2014  menika saged dipun mantunaken. Makalah menika dipun susun guna memenuhi tugas mata kuliyah stilistika.
Sarehning taksih kathah ingkang mbetahaken, makalah punika dipunsusun. Wondene kalepatan ingkang wonten, utamanipun kalepatan ingkang magepokan kaliyan panyeratan, ugi sampun kula leresaken sasampunipun kathinthingi sawetawis. Sinaosa mekaten, bok bilih taksih wonten panyaruwe lan pamrayogi murih makalah punika langkung sampurna.
Atur panuwun dhateng para kadang ingkang tansah panyengkuyung murih makalah punika sae lan langkung angrembaka sarta saged kababar malih.

Panyusun,

BAB I
PURWAKA
A.    Lelandhesan Masalah
Saben sabubarang iku diciptakake guna sawijine bab tartamtu lan kanggo tujuwan tartamtu sing nduweni paedah. Reriptan sastra ora diciptakake mung kanggo hiburan wae, nanging ngandut maksud lan tujuwan tartamtu. Mula saka kuwi, sastra asring dianggep endah tur nduweni paedah. Salah sawijine reriptan sastra yaiku cerkak. Paedah saka cerkak salah sijine yaiku nduweni nilai kognitif (kaweruh). Dadi, jrone cerkak dicritakake mimesis saka kauripane manungsa sing ana ing kanyatan. Kauripan sing bisa ngandharake kahanan batine tokoh saengga bisa pikantuk nilei saka crita sing ada minangka pasinaon saka kauripan nyata para pamaos. Ing jaman saiki akeh banget cerkak sing nduweni nilei estetika lan nduweni paedah kognitif.
Cerkak saliane bisa dibukukake jrone kumpulan cerkak, uga bisa dimot utawa diterbitake ing sekabehe media massa (Hura, 2014). Mula saka kuwi, cerkak biasane ana jrone kumpulan cerkak, media massa, lan blog ing media online. Salah siji media massa sing konsisten ngemot cerkak saben minggu yaiku Majalah Jaya Baya. Majalah Jaya Baya mujudake media massa cetak nomer loro paling tuwa lan paling suwe sawise Majalah Panjebar Semangat ing Surabaya sing nganggo basa Jawa, lan konsisten ora ana owah – owahan ciri khas Jawane wiwit sepisanan terbit. Mula saka kuwi, penulis milih sawijine cerkak sing diterbitake ing Majalah Jaya Baya sing nduweni judhul “Umroh Bareng Artis” dening Hamid Nuri, Minggu 1 Januari 2014.
Pangripta nduweni lelandhesan ilmu kasusastran. Kawastanan saka akehe cerkak – cerkak sing asring dimot ing Majalah Jaya Baya. Cerkak sing nduweni judhul “Umroh Bareng Artis” iki nyritakake cabare umroh bareng artis sing kondhang sawise dianakake hajatan gedhen – gedhen ing omahe paraga Bu Laila sing sugih banget. Rencanane kanggo ‘nampang’ bareng artis kaloka ana ing facebook uga cabar. Pepenginane kanggo narsis cabar sisan. Padahal Bu Laila wis ngumumake kanthi gedhen – gedhenan, nganthi anane juru warta amerga sing diundhang ngisi hajatan kuwi uga pawongan kang asring metu ing tipi.
Fenomena  kaya sing kaandhar ing ndhuwur iku mesthi wae ana ig kauripan nyata. Fakta yen kepingine pamer iku bisa agawe kuciwa dhewe sawise, kekarepan kang niyate ala bakal nuwuhake bab kang ala.
Jrone nyritakake, pangripta migunakake basa sing nduweni nilei sastra sarta lelewa basa guna nggambarake kahanan lan pangrasan. Lelewa basa gegayutan karo stilistika, amrega stilistika ngrembug lelewa basa. Mula saka kuwi, cerkak iki bisa dianalisis kanthi pendekatan stilistika. Adedhasar media sing ngemot cerkak iki lan unsur kognitif crita, mula panulis milih cerkak “Umroh Bareng Artis” anggitane Hamid Nuri guna dianalisis kanthi pendekatan stilistika.
B.     Fokus Masalah
Miturut lelandhesane, mula masalah jrone makalah bakal difokusake jrone telung bab, yaiku,
1.      Unsur gramatikal (struktur kalimat)
2.      Unsur percakapan (gaya bercerita)
3.      Unsur leksikal (diksi)
C.    Rumusan Masalah
Miturut fokus masalah ing ndhuwur, mula rumusan masalah jrone makalah iki, yaiku,
1. kepriye unsur gramatikal (struktur kalimat) jrone cerkak Umroh Bareng Artis anggitane Hamid Nuri?
2. kepriye unsur cecaturan (gaya bercerita) jrone cerkak Umroh Bareng Artis anggitane Hamid Nuri?
3. kepriye unsur leksikal (diksi) jrone cerkak Umroh Bareng Artis anggitane Hamid Nuri?
D.    Tujuwan Panulisan
Adedhasar rumusan masalah sing wis diandharake, mula tujuwa panulisan makalah iki yaiku,
1. Ngandharake unsur gramatikal (struktur kalimat) jrone cerkak Umroh Bareng Artis anggitane Hamid Nuri?
2. Ngandharake unsur cecaturan (gaya bercerita) jrone cerkak Umroh Bareng Artis anggitane Hamid Nuri?
3. Ngandharake unsur leksikal (diksi) jrone cerkak Umroh Bareng Artis anggitane Hamid Nuri?

BAB II
ANDHARAN
A.      Tintingan Kapustakan
Tintingan kapustakan jrone makalah iki, yaiku : (1) cerkak, (2) stilistika, (3) unsur – unsur stilistika jrone cerkak.
1.      Cerkak
Pangertene cerkak miturut Kurniawan (2012:59) yaiku sesambungane prastawa sing gegayutan dadi siji lan ngandut konflik antar paraga utawa ana ing pribadi paraga iku dhewe jrone latar lan alur. Cerkak mujudake sawijine crita. Crita nduweni dhapuk sentral saka wiwitan nganthi pungkasane reriptan iku. Crita gegayutan kanthi unsur pembangun jrone reriptan sastra kuwi. Keslarasan crita bakal disengkuyung dening larase unsur pembngune. Mula saka kuwi, crita mujudake bab sing fundamental jrone sawijine reriptan fiksi. Tanpa unsur crita, eksistensi sawijine crita ora bakal kegayuh, amerga crita iku mujuadke punjere reriptan fiksi minangka crita gawenan.
Miturut Nuroh (2012:24) cerkak mujudake ungkapan pangrasan panganggit bab anggepane tumrap kauripan, lan kanthi daya imaginasine ditulis kanthi basa sing endah, imajinasi sing ana jrone crita lan tema sing kuwat saengga bisa ndadekake pamaos menehi kawigaten (kesan tartamtu).
2.      Stilistika
Ratna (2009:3) ngandharake yen stilistika (stylistic) yaiku elmu bab lelewa. Selaras karo iku, stilistika jrone Ensiklopedi Sastra Indonesia (2009:901) yaiku elmu sing neliti basa sing digunakake jrone reriptan sastra. Mula saka kuwi, stilistika mujudake disiplin elmu sing ngandharake lelewa basa jrone reriptan sastra.
Miturut Satoto (2012:36) stilistika minangka bidang linguistik terapan, jrone pangerten 'extended'  yaiku cara kanggo ngandharake teori lan metologi rerembugan formal sawijine teks sastra. Rerembugan puisi bisa dilakokake kanthi pendekatan stilistika. Mula saka kuwi stilistika yaiku elmu pemanfaatan basa jrone reriptan sastra. Digunakake lelewa basa kanthi cara khusus jrone reriptan sastra bisa ana nalika panganggit nuduhake idene. Lelewa basa iki minangka efek seni lan dipengaruhi dening hati nurani. Liwat lelewa basa iku pangripta nuduhake idene. Lelewa digayutake karo digunakake basa jrone reriptan sastra iki yaiku hakekat stilistika (Nuroh, 2012:24).

3.      Unsur-unsur Stilistika jrone Cerkak
Stilistika crita cekak yaiku telaahan cara digunakake basa dening pangripta guna nuwuhake efek jrone cerkak. Mula saka kuwi, fokus stilistika cerkak ing antarane, cara digunakake basa ing cerkak, titikane basa cerkak, komponen stilistika cerkak, lan gegayutan basa karo cerkak. Komponen stilistika cerkak angliputi: unsur leksikal, unsur gramatikal, unsur retorika, unsur kohesi, lan unsur cecaturan. Analisis bisa diarahake marang piliyan tembung (diksi) unsur leksikal, struktur ukara lan sintaksise (unsur gramatikal), sarta padete lan tipe-tipe basa critane.
Unsur-unsur stilistika cerkak sing bakal dirembug jrone analisis stilistika cerkak jrone makalah iki, yaiku :
a.      Unsur Leksikal
Unsur leksikal mujudake pamiliyan tebung utawa diksi. digunakake tembung tartamtu sing sengaja dipilih jrone crita cekak dening pangripta. Wujud tembung gegayutan kanthi jenis tembung sing digunakake. Makna sing dipilih yaiku tembung sing konotatif sing bisa ngungkapake gagasan, sing mbangkitake asosiasi. Akibate digunakake piliyan tembung iki, bisa dadi penyimpangan, nanging bisa njelasake makna.
b.      Unsur Gramatikal
Unsur gramatikal ngrembug struktur ukara. Adedhasar struktur ukara ini bisa diduduhake pesen utawa makna sing asring disebut struktur bain. Struktur ukara bisa awujud wewalikan, pangringkesan, pangulangan, sarta pengilangan unsur tartamtu. bab iku dilakokake guna negesake unsur estetis utawa pesen sing dimot.
c.       Unsur Cecaturan/Gaya Crita
Unsur cecaturan ngrembug gayacrita sing dilakokake dening panganggit jrone cerkak. Saka ngendi sudut pandang pangripta crita. Gaya crita sing digunakake nduweni kaunggulan dhewe - dhewe. Tegese, pangripta sengaja migunakake gaya crita tartemtu kanggo nguwatake critane sing disampekake.
B.       Metode Pendekatan
Metode pendekatan jrone analisis stilistika cerkak, yaiku:
1.      Maca cerkak kanthi cermat.
2.      Negeri unsur gramatikal kanthi cara nggoleki struktur ukara sing pendek, ukara yang strukture ora jelas, lan ukara sing kaya ukara.
3.      Nengeri unsur cecaturan kanthi cara nelaah gaya crita sing digunakake dening pangripta.
4.      Nengeri unsur leksikal kanthi nggoleki ukara-ukara sing nggunakake lelewa basa utawa majas jrone crita.
5.      Mengklasifikasi data sing wis dikumpulake.

C.      Analisis Stilistika Cerkak
Crita cekak sing bakal dianalisis nduweni judhul Umroh Bareng Artis sing ditulis dening Hamid Nuri. reriptan iki diterbitake ing Majalah Jaya Baya Minggi 1 Januari 2014. Hamid Nuri iku sawijine pengarang sing kondang ing kasusastran Jawa, kawastanan saka akehe reriptane ing majalah – majalah Jawa. Analisis stilistika cerkak Umroh Bareng Artis yaiku,
1.       Unsur Gramatikal (Struktur Kalimat)
Cerkak "Umroh Bareng Artis" anggitane Hamid Nuri akeh minggunakake ukara dawa. Ukara – ukara kasebut kayata,
‘menawa maune omongane para ibu – ibu ing pengajian kang anggotane akeh – akehe para ibu elite kalangan menengah munggah iku biasane bab rancangan busana muslim kreasine para prancang top, utwa kang ana gegayutane karo prodhuk – prodhuk tas lan sepatu anyar saka Paris’,
‘katone biro – biro perjalanan haji lan umroh iku saya dina uga wis tansaya kreatif wae anggone padha gawe paket umroh, supaya bisa sansaya luwih narik kawigaten,’
‘malah ana guyonan, dadi wong sing mblegedhu temenan iku menawa wis bisa sarapan pagi ana ing sawijining restoran ing Singapura.’
Ana ukara sing struktur ukarane manut kaedah sing pener, lan ana kalimat sing bisa ndadekake ganda maknane, kaya kutipan,
‘Topik omongane para ibu – ibu pengajian majelis taklim iku saiki wis owah’
‘Ibarate menawa liburan akhir taun bisa ana Paris kang romantis, utawa New York, Amerika kang kebak gebyar. Utawa Tokyo, Jepang kang klasik.’
2.      Unsur cecaturan (Gaya Crita)
Cerkak "Umroh Bareng Artis" anggitane hamid Nuri migunakake pencerita dia-an. Keuntungan gaya crita iku supaya kerasa sawijine gegambaran utuh (deskriptif jangkep) antarane pangripta, crita, lan pamaos. Pangripta gaya dia-an bisa menehi crita sing luwih bebas sipate lan bisa ngamati paraga – paraga lan kegiyatan sarta lumakune saka pirang – pirang panggonan (sudut). Ora mung ngandharake apa sing disawang, dirungu, lan digatekake wae, nanging pangrasan paraga bisa dirasakake dening pawongan sakiwa – tengene kanthi jelas.
Sapira jerone pangrasan kuciwa paraga Bu Laila lan sapira senenge bisa digambarake kanthi jelas. Pangripta jrone cerkak iki migunakake "dia" minangka pengamat. Punjere paraga jrone cerkak Umroh Bareng Artis iki yaiku Ibu Laila. Dene Pak Haji mung paraga pelengkap wae. Cerkak iki nyritakake kepenginane paraga Bu Lila umroh bareng Artis. Pangripta nyritakake obsesine Bu Laila wong kang sugih, kanthi agawe pawarta sing gedhen – gedhen, yaiku nganakake hajatan kanthi pangisi adicarane yaiku wong – wong kang asring ana ing televisi. Nanging sawise adicara hajatan gedhe digelar, dumadakan Bu Laila mlebu rumah sakit amerga batal ngadani umroh amerga artise batal melu. Masalahe jare ana kesalahan teknis. Adicara hiburan ing hajatane isih ana, nanging Bu Laila sing nandang penyakit Jantung mlebu Rumah Sakit. Bu Laila banget kuciwane kanthi sesenggrukan ing RS. Dheweke gela nemen amerga impene bisa umroh bareng artis dadi wurung. Pepenginane bisa ‘nampang’ bareng artis kaloka ana ing sosial media cabar, dheweke ora bisa pamer marang ibu – ibu majelis taklim liyane kaya paraga Ibu Sawitri sing wis umroh bareng artis.
Ora mung kanthi pamiliyan struktur ukara sing apik kanthi gaya cecaturane, nanging uga digunakake tanda wacan, yaiku tanda petik ganda (") lan petik tunggal (') sajrone nuduhake tuturan tokoh lan andharane pangripta. Kanthi anane cecaturan watara Lik Tukiyo lan Pak Dhe sastra minangka palengkape paraga sing ngandharake lumakune paraga Bu Laila, crita kerasa cedhak karo pamaos. Ing kene paraga Bu Laila ora digawe cecaturan karo paraga liyane dheweke mung nguda rasa wae, kaya ing pethikan,
“itung – itung kanggo hadhiyah kanggo putriku Ruri kang nembe wae ketampa ing Perguruan tinggi favorit,” mangkono pikirane Bu Laila.
Kaya – kaya pangripta ndadekake pamaos mangerteni kanthi ora langsung lan meruhi dhewe kahanan apa sing ana kanthi detail.
3.      Unsur Leksikal (Diksi)
"Umroh Bareng Artis" anggitane Hamid Nuri mujudake cerkak sing nyritakake kauripan wong elite kalangan menengah munggah sing dibungkus ana kumpulan pengajian majelis taklim. Swasana pamer ndonya lan deduwenan kaya apa sing diandharake pangripta kanthi cecaturane ing Majelis Taklim kerasa banget. Pangripta sengaja ngandharake latar crita yaiku ing Pengajian majelis taklim. Cerpen iki migunakake lelewa basa kiasan guna nguwatake sarta ngendahake basa critane. Lelewa basa kasebut, yaiku :
a.      Metafora kaya ing kutipan iki : ‘ora mung suguhane kang mbanyu mili’ sing maknane suguhane ora ana enteke.
b.      Hiperbola seperti kutipan berikut ini: ‘sarapan pagi ana ing sawijining restoran ing Singapura. Terus dhahar awane ana ing Tokyo lan dahare dalu ana ing Washington, Amerika Serikat.’ Sing maknane bisa dolan nandi wae amerga ana bandhane.
‘dhuwit iku mung kari ngrauk wae.’ sing maknane kaya – kaya ora usah kerja yen pingin dhuwit.
c.       Simile seperti kutipan berikut ini: ‘ibarate menawa liburan akhir taun bisa ana Paris kang romantis, utawa New york, Amerika kang kebak gebyar.’ Sing maknane bisa seneng – seneng nandi wae.
d.      Satire seperti kutipan berikut ini: ‘mubaliq kang ngisi pengajian uga dai kondhang. Hiburane kelompok nasyid lan grup khasidah kang populer. Pokoke kabeh ora ana sing nguciwani.’
D.      Interpretasi
Sawise ngrembug kanthi cara stilistika tumrap cerkak Umroh bareng Artis anggitane hamid Nuri, bisa pikantuk interpretasi kaya ing ngisor iki,
1.      Unsur Gramatikal (Struktur Ukara)
Cerkak hamid Nuri sing nduweni judhul Umroh Bareng Artis ngemot ukara – ukara sing dawa. Saengga ngandut tembung – tembung panggandheng sing bisa ndadekake ukarane dawa. Ing wiwitane ukara uga asring digunakake tembung panggandheng, iki mujudake ukara – ukarane tetep endah senajan wis nyimpang saka kaidah panulisan sing bener, kaya ingngisor iki,
‘nanging saiki topik iki sing dadi beda.’
‘utawa Tokyo, Jepang kang klasik.’ Lan sapanunggalane.
Nanging amerga tujuwan panulisane ukara yaiku guna nyiptakake nilei estetika jrone cerkak mangka bab kasebut oleh – oleh wae.
2.      Unsur Cecaturan (Gaya Crita)
Cerkak Hamid Nuri sing judhule umroh Bareng Artis iki migunakake gaya crita tipe ‘dia-an’. Jrone unsur intrinsik cerkak, tipe dia-an sinebut sudut pandang orang ketiga. Sing digawe ing kene yaiku sudut pandang orang ketiga sebagai pengamat. Pangripta minangka pengamat saka sekabehe kedadeyan sing disuguhake crita. Punjere paraga jrone crita yaiku paraga Bu Laila, amerga sing dicritakake babagan niyat kang ala, mangka cerkak iku kaya – kaya cedhak karo kauripan saben dina. Crita kuwi bisa nggawa pamaos marang kauripan sing asipat pamer, iri, pingin dianggep luwih lan sapanunggalane. Pungkasane crita iki yaiku sawise wara – wara kanthi hajatan sing gedhen – gedhen banjur ora sida kegayuh niyatane iku (ora sida umroh bareng artis).
3.      Unsur Leksikal (Diksi)
Pamiliyan tembung sing trep bakal ndadekake reriptan dadi endah. Jrone cerkake Hamid Nuri migunakake lelewa basa sing becik guna nuwuhake kesan estetis jrone reriptane. Paribasan sing digunakake ora adoh saka kauripane wong elite kalangan menengah munggah. Kejaba kuwi wujud sindiran marang pawongan sing kaya ana crita, penggaweyane pamer lan sapanunggalane uga diduduhake. Senajan ta pangripta mung ngandharake kanthi implisit.


BAB III
PANUTUP
A. Simpulan
Unsur-unsur stilistika cerkak ana saperangan aspek, yaitu unsur leksikal, unsur gramatikal, unsur retorika, unsur kohesi, lan unsur cecaturan. kanggo ngrembug cerkak umroh bareng artis anggitane Hamid Nuri digunakake telung unsur stilistika, yaiku unsur
gramatikal (struktur ukara), unsur cecaturan (gaya crita), lan unsur leksikal (diksi).
Kasile analisis stilistika cerkak yaiku, sepisan, saka segi unsur gramatikal diweruhi ukara – ukara sing dawa lan akeh ngandut tembung panggandheng. kaping pindho, yaiku saka segi unsur cecaturan cerkak migunakake gaya cita ‘dia-an’, yaiku minangka pengamat. Lan kaping telu, saka segi unsur leksikal diweruhi saperangan lelewa basa, yaiku metafora, simile, hiperbola, satire, dan anastrof

KAPUSTAKAN
Hasanuddin WS .2009. Ensiklopedi Sastra Indonesia. Bandung: Angkasa
http://gmasukakal.blogspot.com/2011/03/stilistika-cerpen.html Diunduh 28 Desember 2015
Nuroh, Ermawati Zulikhatin. 2011. ”Analisis Stilistika dalam Cerpen”. Pedagogia, Desember Vol. 1 No. 1 hlm 24.
Ratna, Nyoman Kutha. 2009. Stilistika: Kajian Puitika, Sastra, dan Budaya. Yogyakarta: Pustaka Pelajar.
Satoto, Soediro. 2012. Stilistika. Surakarta: STSI Press.

























Tidak ada komentar:

Posting Komentar